Surrealizmi dhe fati i individit, në shoqëritë globaliste, në poezinë e Edmond Kaçeli-t.

Nga Emi Krosi

Poezia dhe pse, po jeton kohët më të vështira, ajo e gjen udhën deri tek lexuesit e saj besnikë. Lexuesit, në kohë reale falë edhe rrjeteve sociale, janë të njohura me stilet dhe mënyrat e shkrimit, por vetë poetët luajnë me një ndjeshmëri të rafinuar, duke prodhuar shumëllojshmëri por edhe kompleksitet në krijimtari. Brenda këtij kompleksi, ndërveprimi midis imagjinatës krijuese dhe kushteve socio-shoqërore, hapsira dhe koha në të cilat operon autori, është burimi i shumicës së formave të vështirësive, ku konceptohet sesi poezia/poema, të jetë një entitet autonom (Sim: 1998: 12). Ndonjëherë duket se imagjinata duhet të shkëputet nga kufizimet e së kaluarës, duke hedhur poshtë mitet e konsumuara nga koha, qasja ndaj së kaluarës dhe ndaj "realitetit", të dyja këto përfundimisht, vendosin një simbolikë postmoderne. Poezia nuk është një çlirim i emocioneve, por një arratisje nga emocionet; nuk është shprehje e personalitetit, por një arratisje nga personaliteti. Por, sigurisht, vetëm ata që kanë personalitet dhe emocione e dinë se çfarë do të thotë të duash të arratisesh nga këto gjëra, ndërsa “pacifikimi i poezisë” dhe “çmobilizimi i poetit”, përbëjnë edhe karakterin antimoralist të poezisë (Steiner: 2001: 213), që është përgjithësisht e supozuar të jetë e vetëkuptueshme, pasi poeti nuk ka ndonjë “strategji konvervatore”, për puritanizmin (pastërtinë) e poezisë së tij. Jo gjithmonë ndodh kështu.

Disa poetë kritikohen për dis/harmoninë apo për “ftohtësinë” e vargjeve dhe moskombinimin e fjalëve siç në “Skllevër të hiçit” (Kaçeli: 2026). Libri poetik hapet me poemën “Këpuca e vjetër” përmes vargjeve: o këpucë e vjetër sa mosha/shoje grimë prej kalldrëmit të viteve /vazhdon të ecësh nëpër udhë të panjohura /këpucë e shpirtit tim -arnuar me dhimbje..., (2026: 7), një sfidë e qëllimshme ndaj lexuesit. Pse e qëllimshme? Sepse autori i drejtohet këpucës, si veshje e gjymtyrëve të poshtme: këmbëve. Ngjizja simbolike e antroplogjisë njerëzore, d.m.th këmbëve (që nuk përmenden fare) por janë vetëm imazh i ecjeve/udhëtimeve,  pra jeta njerëzore, është udhë…udhë..udhëtim pafund. Ecja nëpër shtigjet e vështira të jetës, me këpucët e grisuar dhe të arnuara, sepse autori ka “kryqin” e fatit mbi kurriz, pra ka përvëjon e jetës: ai ka JETUAR, por libri mbyllet me poemën prej 19 pjesëshe  “Haluçinacionet e të veshurit me rrobën e ushtarit”.

Por vetë poezia sendërtohet mbi receptimin:

a)     receptimi i realitetit të njeriut të harruar dhe braktisur, në vargjet: në shtëpinë e babës nuk hyjnë më njerëz/ Vetëm trishtimi, dy pleq -hije malli/dy trasta ilaçesh gjith’farëlloj/dhe shpresa shpresa për videothirrjen e radhës! (2026: 38) me shënimin: [Itali, mars 2020] braktisja është një dhimbje dhe farsë e çmendur. Nuk është as imagjinatë/trillim/rrëfim poetik, por realitet i dhimbshëm, dy pleq, dy hije, dy trasta me ilaçe dhe pritje pafund…vetë vargjet kërthasin/ulërijnë/bërtasin/thirrmojnë/dhembin/vajtojnë për lëngatën e vetmisë dhe braktisjen e vendit në çdo cep, në çdo fshat, qytezë dhe qytet. Më shumë ikin se kthehen. Dhe kur kthehen, arroganca e shtetit të tyre “rivret”, “rikthen”, “rivendos” në udhëkthimet ashtu si klithmaja dhe brimta e realitetit krejt gri në poezinë; “Nevojë për besim”, përmes vargjeve: nëse punët nuk shkojnë mirë në vendin tim, dhe Qeveria thotë se kjo nuk është e vërtetë! /Qeveria ka të drejtë./Nëse vriten njerëz rrugëve të qytetit tim/ dhe zëdhënësi qeveritar mohon ç’ka pane/30 mijë sytë e qytetit tim/Qeveria ka të drejtë./Por…Nëse në shtëpinë time ka ndodhur diçka e keqe/ (Për shembull jam zënë me gruan,/për shpenzimet e muajit) /dhe testimet zyrtare thonë se familjet shqiptare/janë në lumturi të plotë/Unë dhe gruaja duhet të shtrëngojmë dhëmbët,/ dhe ti japim të drejtë Qeverisë./ Pasi Qeveria është ajo që ka të drejtë… (2026 : 23), ku ironia dhe neveria bashkohen bashkë. Vetë përsëritja e tofjalëshit:[qeveria ka të drejtë], na rrëfen sesa tragjike është një vend ku shteti i lë qytetarët në mëshirë të fatit.

     b)    Receptimi mbi gjendjen surreale; (eksplorimi i pavetëdijes si një formë e vërtetë e realitetit) ku pavetëdija do të thotë të hysh në kujtimet e shtypura, frikërat tona themelore të pashpjegueshme dhe ta shndërrosh atë potencial në diçka krijuese. Surrealistët, u intriguan prej pavetëdijes dhe irracionales (Breton: 1992: 87), se surrealistët ishin një koleksion shkrimtarësh, që ishin po aq të interesuar të depërtonin në nivelet e përvojës sonë të vetëdijshme sa edhe në depërtimin në shtresat e ekspertizës sonë racionale. Ata mbanin qëndrimin se mendja e pavetëdijshme, që na formëson kryesisht identitetin tonë ndaj padrejtësive politike dhe historike.

c)     Receptimi i situatave të absurdit, (poezia e absurdit, është një poezi e errët, plot ankth, tmerre, frikë, vetmi, që poetët e guximshëm në çdo kohë i rikthehen makthit të kohës ku jetojnë). Pranimi i vetmisë, është e vetmja gjë që i ka mbetur artistit, përmes obsesionit, ankthit dhe zhgënjimit, se është ndjenja e fajit që njeriu përjeton (Beckett: 1986:48). Në këtë rrymë, poetë që iu qasen absurdit, kishin probleme me shoqërinë ku jetonin. Koha e “mbarsur” me trazira, me frikë dhe trauma kolektive dhe sociale, zëzohet fuqishëm përmes protestës individuale kundër përditësisë, si revoltë e brendshme. Ashtu si ekzistenca njerëzore, por edhe bota është në vetëvete një absurd, si konflikt, që vjen nga përballja e të dyve që e lind atë. Nga njëra anë ekziston dëshira njerëzore për ta kuptuar botën në tërësi, për ta njohur atë me të gjitha kuptimet dhe nga vlerat njerëzore, ndërsa nga ana tjetër, kjo dështirë njerëzore është penguar, pasi bota është tipike rezistente, ndaj të gjitha formave të kuptueshmërisë (Camus: 1991:24), ashtu si në vargjet: qeshi dhe unë me krahasimin absurd/me trishtimin tim abdsurd,/të marrë,/të çmendur të rrallë (2026:30).

     d)    Receptimi postmodern, (filozofi postmoderne, [Jean-François Lyotard], e konsideron këtë fenomen, si reduktim të dukurive specifike, në një rend artificial i të vërtetave universale, tipike për të menduarit modern), ku varësia e njeriut modern, është fakti i çrregullimeve të ideve, në kuptimin më global, “për të organizuar masën e ngjarjeve që vijnë”, nga bota njerëzore dhe jo-njerëzore, duke iu referuar gjenezës së historisë universale të njerëzimit. Perceptueshmëria poetike, përmes ndikimit dhe fuqisë imagjinative, që eksploron kufijtë e kohës, ku në krijime të caktuara, imazhet e absurdit plotësojnë fjalët, ndonjëherë pothuajse duke zëvendësuar ato krejt, ku poetika vetëprojektohet si imazhe mendimesh (Eco: 1984:28) në vargjet: në fillin e hollë tragjik të moskuptimit/në pezullin e brishtë mes ikjes dhe qëndrimit/në ëndërrën dhe zhgjëndërrën e filozofisë jetike/ në dilemën e jetës shpirtërore a fizike (2026: 73). Në sipërfaqe, moderniteti dhe postmoderniteti duken pole të ndara, sepse e para pranon autoritetin qendror të një subjekti njerëzor, si metanarrativën, bashkë me parimet gjithëpërfshirëse si edhe nocioni i të vërtetës, ku realiteti fizik plotëson virtualen, me shumë probleme të gjuhës dhe përfaqësimit të traditës moderne perëndimore, që janë në marrëdhënie të kontrollit dhe lidhjes mes fjalës dhe shkrimit (Derrida: 1997: 255), ashtu si vetëm poezia dhe poeti që vetëshkatërron imazhin e shpirtit njerzor të thërrmuar nga modernizmi (jo si term letrar dhe filozofik), por si dëshirë dhe model jetese.

    e)     receptimi përmes ironisë/ satirës dhe sarkazmës /paradoksit ironia dhe superrealja janë parime postmoderniste, ku stimulimet zëvendësojnë të vërteten, ku kuptimi mbi të vërtetën ndërmjetësohet nga stimulimet e së vërtetës (Dado:2020:129), pra realiteti shqiptar i sotëm stimulohet përmes ironisë, në vargjet: pshurrët e shkërdhyet/ mandatet e popullit/ trimat e Partisë/ Ju Heronjtë e Gopit!/Por ju jeni burra/ këngë iu thur’ populli /“Trimat i merr topi/ meshkujt i ha Gopi!” (2026: 115) nga poezia “Heronjtë e gopit”, me nëntitullin [satirë], si elemente dhe të menduarit, në raportet e poezisë me realitetin, kemi një përmbysje të realitet dhe shtrembërimim të tekstit (Gross: 2011:146), duke sendërtuar një realitet të djeshëm dhe hipër/realitetin e sotëm të Shqipërisë.

     f)   receptimi i klithmës/ulërimës/bërtimës socio-shoqërore, ku këlthitja, thirrma e brutalitetit, ergërsisë, poshtërimit të njeriut si person dhe njeriut socio-shoqëror, që fati e përplas nëpër sintomat e ankthit që kurrë nuk mbarojnë. Qenia dhe Asgjëja/Hiçi si gjendje të pakuptimta, ashtu si dhe ekzistenca e njeriut absurd, nuk gjejnë shumë justifikime të jashtme, për situatat e tyre. Varësia e njeriut modern, është fakti i çrregullimeve të ideve, në kuptimin më global, “për të organizuar masën e ngjarjeve që vijnë”, nga bota njerëzore dhe jo/njerëzore, duke iu referuar gjenezës së historisë universale të njerëzimit. Megjithatë, duke qenë se universi është i ftohtë dhe indiferent ndaj kërkimit të kuptimit të esencës njerëzore, ne gjithmonë do të përballemi me situata absurde, ku përpjekjet tona për të gjetur kuptimin dështojnë, për më tepër, izolimi dhe tjetërsimi i përkasin edhe gjendjes njerëzore (Perloff:1990: 18), nëpërmjet vargjeve: në Qytetin e Vogël sundojnë/ Zyrtarët Shpirtxhuxhë/ Zyrtarët vogëlakë, /trutharë,/barkaliqë /zyrtarët me kollaret e lidhura trashë/ Zyrtarët, që , për hir të modernizmit,/shpërlajnë/ Fytyrat e duhanta me parfume grashë./E zyrave shëtisin Minifundet e sekretareve/ Minifundet zgjedhëse të ngjyrës së kollareve/ Kështu bindet populli (i lumtur) se shtetarët/ Nuk janë kurrsesi impotentë ndaj grave/ E gratë e shkreta, gratë e pafaj,/në orarin zyrtar, në krahë dashnorësh/ shkrihen në vaj…(2026: 110), nga poezia: “Qyteti i vogël”. …”. Këndvështrimi i autorit, spotanisht apo qëllimisht, trajton tema të forta thellësisht sociale dhe tronditëse, ku përditshmëria, ankthi, përjetimet, shqetësimet, normalja dhe jo/normalja, realja dhe jorealja, absurdi dhe neveria, vinë përmes poezisë ku ashpërsia e realiteti ulëret fuqishëm. Shumë poezi, janë aq “të ftohta”, saqë vetë njeriu është një vetmi që ndien ftohtësinë e realitetit modern globalist, të zvetënimit të njeriut të “vogël” dhe të “tepërt”.

    g)    Receptimi stilistiko - gjuhësor; zakonisht gjuha e poezisë post/moderniste është e  “pashpirtshme”, e “pandjeshme” e “rrëmujshme”, por autori e ka ndërtuar gjuhën e tij si një pasuri fjalëformimi, ku vetëm me fjalën [zero], ka formuar një çerdhe fjalëformimesh si;

-       fjala zero = [zero+njeriu, zero+grade zero + shpirti, zero +herë, zero + ditë, zero

+plagë, zero +gjak, zero + shpirtë]. Nuk mungon dhe gegnishtja e folur e zonës që ndeshet mes vargjeve duke i dhënë një tjetër melodi vargut, si p.sh:  me bâ të gjitha mëkatet që si bâna kurrë qysh se leva, fmì, e der sa u bana burrë/E me u bâ hì!

-       fjala mjegull = [mjegull + mjegulluar + mjegullime + të mjegullta + mjegulle + mjegullnajë + mjegulli], duke treguar një pasuri leksiko-gjuhësore dhe stilistike.

-       Fjalëformimet: xhamkrisur/ shpërlarë/përgjatë/marrëdhënie /fatkeqësi/ filogjenezë/ sapolindur/ kësisoj/ përditshëm/ përdreq/askundit/ përgjaki/ njëmijë/ udhëkryq/ përjetshme/ pangjyrë/ moskohë/ moskthim/ fatkeqësi / përgjithshme/ bregdetit/frymëmarrjen/ përkëdheljen/ pashpresë/ mirëpaguara /këmbëkryq /asgjë /mosqenia /udhëkryq /katërqind /zëdhënësi/ programatik/papërsëritshëm/shpirtçmendur/ trupçmendur /shumëngjyrëshe /gjithëfarlloji/ videothirrjen/ gjysëm i kryqëzuar/ paçlirë/ paanë/ brimtarësh/ çakorduar/ gurndjellës/ mosqenies/tejskaj/ mosfatit/atmosferë/ përvitshme /fundviti/gjithkah/ hijerëndë/ përjashta/ mespërmes/ parrugë/ përgjakun/ grykëndryshkur/ gojëtharë/ çatishpuar/ kurrkushit/ moskamjes/ moskuptimit/ përplasur/ nëpërkëmbur/ përjargen/peshërëndë/ stërmundimeve/ paralajmëruar/ rrugëdalje/pabesa/ stërvjetër/hijerënda/ papremë/atëbotë/ vendnumëro/ shpirtmira/ shpirtzeza/ tiktaku/ përbindëshash/ fundjetë/ mbijetuar/shpirtxhuxhë/trutharë/ minifundet/lulëkuqet/ buzëplasur/hijerëndë/jashtëzakonshëm/ kryengritës /mbërtheckat /pasagjerë/mosthaniesh/ mjekërbardhë /krishtlindje /pulëbardhat/ shtypshkronje/fundmarsi/pesëqind/përbuzur/nëpërkëmbur/rrugëqëndrimet/përkryhen/urdhërthyesit/përgjakin/përbaltin/vetëveten/njëqind/zeronjeriu/zerogradë/zeroshpirti/zeroherë/ zeroditë zeroplagë /zerogjak /zeroshpirtë/ mangnetofonë/ jashtëmode/ barometri/ përnatshëm/ ëndërrvrarë/ gjashtëkëndëshat/ hakmerren/ gjithëpushtetshmit/ ndërgalaktikore/ nëntëdhjetë.

Fjalë kyçe:  këpucë /shoje  /rërë /kripur /ora /deti/ mbytur /dallëndyshe /pranvera /flamur /lidhje rrugë/qen/absurd/ngjyra/qiell/erë/atdheu/hiçi/kryqëzim.

Fjalë katërshe dhe treshe me vizë në mes: njeriu -këpucë- boks -derri/kupë -mall -helmi/mallkim -kupë -mallë.

Enumeracion: lidhi, shpoi, përgjaki/ frymëmarrjen, fjalën, shijen e gjuhës, puthjen, përkëdheljen.../ çohemi, hamë, dhjesim, flejmë prapë/ përplasur, nëpërkëmbur, rrëmbyer, marrosur.

Fjalë me ngarkesë metaforike: në të çarat e shpirtit kripa mbjell ndryshk/ e zemra e qiellit fillon të pikojë gjak/ ngjyrën e përgjakun të vjeshtës.../ lotët e shiut krijojnë mijëra figura/pulëbardhat ngjyejnë krahët/ mjegull jeshile /shpirtna të zhytur në mjegulli.

 Plastikë lulesh...

plastikë dritash...

plastikë fjalësh...                                                    përsëritje + reçitencat    

plastikë urimesh...

Plastikë njerëzish gjithashtu...

Neologjizmat: brimtarësh / vogëlakë.

Sëfundmi: tashmë nuk mund të bëjmë sugjerime, kur dihet patetizmi me të cilën rekomandimet rreth/për leximin janë të kota. Libri, ka nevojë të flejë. Por, poezia është akoma zgjuar përmes këtyre vargjeve:   

Fragment i një poezie të pashkruar…

 Në ëndërra lindim

prej ëndërrash vijmë

rritemi me ëndërra

...dhe vdesim duke ëndërruar

 

Itali, prill 2024

    BIBLIOGRAFIA:

     1.      Beckett, Samuel (1986). The Complete Dramatic Work. London: Faber and Faber.

2.      Breton, André. (1992):  Excerpt from the First Manifesto of Surrealism in Art in Theory 1900 1990: An Anthology of Changing Ideas. Charles Harrison & Paul Wood, eds. Oxford: Blackwell Publishers.

3.      Camus, Albert. (1991): The Myth of Sisyphus and Other Essays. translated by Justin O’Brien. New York: Vintage Books.

4.      Derrida, Jacque.  (1997): Of Grammatology, The John Hopkins University Press: Baltimore.

5.      Eco, Umberto. (1984): The Role of the Reader. Bloomington.

6.      Gross, Piegay Nathalie. (2011): Poetika e intertekstualitetit, “Parnas”, Prishtinë.

7.      Kaçeli, Edmond: (2026): Skllevër të hiçit, “Fishta”, Lezhë. Perloff, Marjorie. (1990):  Poetic License. Essays on Modernist and Postmodernist Lyric. Evanston.

8.      Sim, Stuart. (1998): The Icon Critical Dictionary of Postmodern Thought. Cambridge

9.      Steiner, George. (2001): Grammars of Creation. London: Faber

Emi Krosi 

Maj, 2026.

Kur të nisem në rrugëtimin e fundit nga E. Kaceli

Imazh krijuar me IA nga Kaceli

 

Kur të nisem në rrugëtimin e fundit
mos u mundo me më ndalë
veç më përqafo edhe ì herë
(si gjith'herë)
m'uro: Rrugëtim të mbarë!
 
Mos më lyp në lotin kur fillon me t'pikua
m'kujto buzëqeshjen e mbrame
Lëshoje trishtimin, mos i rri peng
kam me kenë jetë
n'hapat e tu të përditshëm
nuk asht fundi
thjeshtë një ndryshim pa shmang
Kam me u ba frymë
Kam me u tretë n'erë...
 
Ma lësho dorën mos më mundo
pa asnjë peng kam me u kthye në shpi
Në atë udhën e mbrame ku heshtja bâhet kangë
unë do të pres! Mos u ngut!
Kam me të pritë n'përjetsi.
 
E nëse dhimbja ka me t'ra heshtë në zemër
kujtoju se nuk âsht lamtumirë
mos më lyp n'vorbullim të erës
Jam bâ pluhun. Preke erën
si me kenë tu prekë shpirtin tem
Mos u ngut, se ka me ardhë dita
me u pa atje ku koha âsht pa fillesë, pa fund,
pa vargoj të ndryshkun premtimesh boshe...
 
Kur të nisem për rrugëtimin e fundit
mos u mundo me më ndalë
veç më përqafo edhe ì herë
(si gjith'herë)
m'uro: Rrugëtim të mbarë!
 
Maj 2026, Itali

Nga Shënkolli në zemër të Legnanos: Rrugëtimi i Aleks Vulajt, kandidati që synon të përfaqësojë zërin e emigrantëve

Shkruan E. Kaceli, Itali

LEGNANO, Itali – Historia e emigracionit shqiptar në Itali është e mbushur me sakrifica, integrim dhe, tashmë, me një dëshirë në rritje për të kontribuar aktivisht në jetën publike të vendit pritës. Një shembull konkret i këtij rrugëtimi është ai i Aleks Vulajt.
Aleksi, pas dy dekadash jetese në Legnano, ka vendosur të kandidojë për këshilltar komunal në listën "Fare Centro con Radice", në mbështetje të kryebashkiakut aktual Lorenzo Radice.
 
Një lidhje që nis në vitin 1992
Për Vulajn, dashuria për kulturën italiane, dhe Italinë,  nuk lindi në brigjet e Adriatikut gjatë eksodeve të mëdha, por në vendlindjen e tij, në Shënkoll të Lezhës. Ishte viti 1992, (vetëm 16 vjeç), kur misionarët e parë italianë u vendosën në zonën e Bregut të Matit, duke sjellë jo vetëm ndihma, por edhe një model të ri edukimi dhe humanizmi për një popull që sapo kishte dalë nga kthetrat e një komunizmi të egër.
Ky takim i hershëm hodhi themelet e formimit të tij njerëzor dhe profesional, duke krijuar një urë lidhëse që do të përcaktonte të ardhmen e tij.
 
Legnano: Shtëpia e zgjedhur
Prej gati 20 vitesh, Aleks Vulaj është pjesë organike e qytetit të Legnanos. Ky qytet lombard me rreth 61 mijë banorë, mbi 1.200 janë shtetas shqiptarë, është vendi ku ai zgjodhi të ndërtonte familjen e tij. Gjatë këtyre viteve, ai nuk ka qenë thjesht një vëzhgues, por një aktor aktiv në botën e vullnetarizmit dhe shoqatave, duke u bërë shpesh pikë referimi për bashkatdhetarët në nevojë.
"Legnano më ka dhënë shumë më tepër seç mendohet," shprehet Aleksi, duke nënvizuar se angazhimi i tij politik vjen si një rrjedhojë natyrale e viteve të tëra pune në terren.
 
Sfida politike dhe integrimi real
Kandidatura e Vulajt vjen në një moment kyç për qytetin, i cili nën administrimin e Lorenzo Radice -s është shndërruar në një "kantier të hapur" zhvillimi. Për Vulajn, politika nuk është propagandë, por shërbim. Ai kritikon ashpër sloganet boshe si "t'i ndihmojmë në shtëpitë e tyre", duke i cilësuar si retorikë boshe, që nuk ka sjellë kurrë ndihmë konkrete. Përkundrazi, beson te projektet e binjakëzimit dhe te bashkëpunimi i ndërsjellë midis Italisë dhe Shqipërisë, projekte të cilat tashmë kanë nisur të marrin formë.
 
Një urë lidhëse për komunitetin
Ajo që e dallon angazhimin e tij është njohja e thellë e problematikave të përditshme: nga vështirësitë me dokumentacionin dhe papunësinë, deri te sfidat shëndetësore. Përmes kontakteve të tij të vazhdueshme me famullinë e Shënkollit duke qenë mjaft aktiv edhe në rrjetet sociale, Vulaj ka asistuar për shumë familje bashkëatdhetarësh, duke dëshmuar se integrimi kalon përmes solidaritetit njerëzor përpara se të kalojë te vota.
Sot, ai u bën thirrje bashkatdhetarëve të tij që të bëhen pjesë e procesit demokratik. Sipas tij, pasja e një përfaqësuesi shqiptar në komunën e Legnanos nuk është vetëm një çështje krenarie kombëtare, por një domosdoshmëri për të siguruar që askush të mos mbetet pas.
Pavarësisht rezultatit të zgjedhjeve, historia e Aleks Vulajt mbetet një nga qindra dëshmitë e fuqishme të transformimit të emigrantit në një qytetar aktiv, i gatshëm për të punuar për të mirën e përbashkët të komunitetit ku jeton.

Paradoksi i Gegnishtes: Mes Elitës Letrare dhe "Gegnishtes së Katundit" nga E. Kaceli

Gegnishtja sot po jeton një lloj dualiteti sa magjepsës, aq edhe melankolik. Nga njëra anë qëndron gegnishtja letrare, e papërsëritshme, e Fishtës, Mjedës, Gurakuqit, Migjenit, Camajt, e Koliqit etj. -një arkitekturë gjuhësore monumentale dhe precize. Nga ana tjetër, është realiteti i përditshëm: një mozaik mijërangjyrësh, ku "gegnishtja e katundit" mbizotëron mbi normën e kultivuar.

Miti i 100 Shkrimtarëve
Gegnishten, letrare, zyrtare, e flet pak kush, e shkruajnë, korrekt, veç nja 100 vetë (prapë m’duken shumë!) tjerët flasin e shkruajnë gegnishten e katundit të vet!
Mbase edhe ky numër duket bujar! Kjo 100 që dinë ta shkruajnë gegnishten letrare në mënyrë korrekte, nuk është thjesht një provokim. Është një diagnozë e ftohtë e realitetit tonë kulturor. Pas vitit 1972, gegnishtja e kultivuar mbeti jashtë institucioneve, duke u shndërruar gradualisht në një lloj "latinishteje shqiptare" me ndryshimin se latinishtja quhet "gjuhë e vdekur" ndërsa gegnishtja u shëndrrua në: "gjuhë e vrarë, e burgosur, e arrestuar!"
Kush e përdorte merrte emërtimin: Reaksionar i Gjuhës Shqipe!

Saktësia vs. Improvizimi: Gegnishtja letrare kërkon një disiplinë gramatikore (paskajoren, trajtat e shkurtra, lakimet specifike) që nuk mësohet më në shkolla! Gjuha ka rregullat sintaksore, morfologjike, gramatike, fonetike, fonologjike, leksikologjike, semantike, pragmtike (gjuha në veprimin e përditshëm)- terma që tingëllojnë të huaja për gegnishtasit e katundit!
Pa këto baza, shkrimi kthehet në improvizim.

Fragmentizimi: Pa një rregullator qendror, gjuha gege po atomizohet! (po rrudhoset, pluhuroset)! Kush nuk e zotëron normën letrare, përfundon duke shkruar ashtu siç flet në rrethin e tij të ngushtë, duke i bartur tiparet e gjuhës së lagjes apo fshatit direkt në letër.

Kur "Katundi" zë vendin e Librit
Forca e gegnishtes ka qenë gjithmonë te gjallëria e saj, poetika, fjalëformimi i pafund, muzikaliteti, por dobësia e saj sot qëndron te mungesa e unitetit! Kur secili përdor fonetikën dhe leksikun e zonës së vet, gjuha humbet fuqinë e saj për të qenë universale.
Shumë shkrues të Veriut, shkruajnë fiks siç flasin vetë në sofrën familjare! Kjo don me thanë se kufizojnë, pa dashje, dritaren e komunikimit vetëm me ata që të rrethojnë!
Krijohet kështu një lloj barriere e padukshme, por e dëmshme: Gegnishtja Letrare dikur ishte një urë që lidhte krejt Veriun dhe trojet shqiptare, ndërsa "gegnishtja e katundit" rrezikon të mbetet një rreth i mbyllur.

Një Rezistencë Kulturore
Rreziku nuk është se gegnishtja do të zhduket si e folur! Ajo jehon fuqishëm në rrugë, muzikë, folklor, dhe shtëpi. Rreziku i vërtetë është humbja e fisnikërisë së saj akademike! Tash 35 vjet e këtej nuk ka pasë asnjë përpjekje serioze për të krjuar të paktën një gramatikë minimale të gegnishtes letrare! Pa këtë gjitha diskutimet janë krejt boshe! Njohësit e paktë të gegnishtes letrare (gjuhë zyrtare deri në vitin 1972) duhet të kishin organizuar të paktën një mbledhje për këtë!
Të shkruash saktë në gegnishte sot nuk është thjesht çështje dëshire; është një akt rezistence intelektuale. Ata "100 veta" që e mbajnë gjallë normën korrekte janë rojet e fundit të një katedraleje gjuhësore që, për pjesën tjetër, po kthehet dalëngadalë në një rrënojë të bukur, por të pashfrytëzueshme.
Mungesa e gegnishtes në Altarin e Gjuhës Shqipe është krejt e pajustifikueshme, dhe jashtëzakonisht e dëmshme!
Humbja e kohës vetëm zgjat agoninë e një pasurie të jashtëzakonshme kombëtare që po e mbysim të gjithë nga pak!

Lezha kthehet në kryeqytetin e fotografisë! nga E. Kaceli

Pamje e Lezhës nga Laguna (Photo E. Kaceli)

Organizohet i pari Festival Mbarëkombëtar i Jetës së Egër dhe Natyrës 

LEZHË – Më datat 18 dhe 19 Prill, qyteti i Lezhës do të jetë qendra e një aktiviteti unik që bën bashkë artin, natyrën dhe turizmin.
Bashkia e Lezhës organizon të parin Festival Mbarëkombëtar të Fotografisë, një nismë që synon të kthejë fokusin e publikut dhe turistëve drejt pasurive të jashtëzakonshme natyrore të kësaj zone.
Ky aktivitet dy-ditor do të mirëpresë rreth 35 fotografë të apasionuar nga Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia e Veriut. Nisma vjen si një bashkëpunim i ngushtë mes Drejtorisë së Turizmit në Bashkinë Lezhë dhe një grupi fotografësh nga Kosova, të specializuar në zhanrin “Wildlife” (jeta e egër).

Një vizion që tejkalon përmasat lokale

Projekti vjen si vazhdimësi e politikave të Bashkisë Lezhë për promovimin e kulturës dhe turizmit. Bashkia e Lezhës, e kryesuar nga kryetari i saj, Pjerin Ndreu, është e shquar tashmë për krijimin, mbështetjen dhe zhvillimin e aktiviteteve të tilla kulturore dhe artistike, promovuese që i kalojnë përmasat lokale. Nën këtë lidership, Lezha po pozicionohet çdo ditë e më shumë si një qendër e rëndësishme e eventeve me impakt mbarëkombëtar, duke e kthyer qytetin në një udhëkryq të vlerave artistike dhe zhvillimit turistik.

Një lidhje simbolike mes fotografëve shqiptarë
Përzgjedhja e Lezhës për këtë festival nuk është e rastësishme. Koordinatori i aktivitetit, fotografi i njohur nga Prizreni, Liridon Shala, e lidh këtë nismë me peshën historike të qytetit:
"Lezha është vendi ku u lidhën shqiptarët në 2 Marsin e Vitit 1444, aty ku filloi gjithçka për mbrojtjen e Kombit, në një kohë kur kombi rrezikohej të zhdukej
Ky festival bashkues shënon një lloj lidhjeje të re, njëlloj Kuvendi mes fotografëve shqiptarë, një bashkim përmes artit për të dokumentuar bukuritë tona, ku Lezha është e rrallë në bukuritë e saja!"
Drejtori i Turizmit në Bashkinë Lezhë, Renaldo Xhanej, thekson se "ky aktivitet është një mjet i fuqishëm për promovimin e potencialeve turistike, duke u fokusuar në zonën e Kune-Vainit, ku ndërthuren peizazhet e virgjëra me një biodiversitet të mahnitshëm!"
Xhanej shton se aktiviteti mund të shtrihet edhe në vitet e ardhshme!

Programi: Nga terreni te ekspozita e hapur
Aktiviteti është konceptuar në dy faza kryesore:
Dita e Parë – Eksplorimi: Fotografët do të zbresin në terren për të kapur momente autentike nga jeta e egër, shpendët ujorë dhe peizazhet ku drita natyrore e bregdetit krijon kompozime unike.
Dita e Dytë – Ekspozita: Fotografitë më të bukura të realizuara do të printohen dhe do të ekspozohen në kavaleta në një ambient të hapur, duke i ofruar publikut një vështrim artistik mbi bukuritë e fshehura të Lezhës.
Ky festival nuk është vetëm një garë estetike, por një ftesë për të rizbuluar natyrën dhe për të promovuar "Turizmin e Gjelbër" përmes fuqisë së imazhit.

Gruaja e Alii-ut poezi nga E. Kaceli

Është e zezë gruaja e Alii -ut
Perlë e errët në gjerdanin e dritës
perlë e zezë -një bukuri e pashoqe
Kur kalon shkallëve, mermeri thërrmohet
nën peshën e shikimeve tona
të gjithë meshkujt e dashurojmë në heshtje
duke i fshehë dëshirën sho -shoqit,
rrëzojmë sytë para grave për ëndrrën e ndaluar
E lutemi në heshtje, pas perdes, natën,
Që Alii të ikë larg! Të tresë fort larg!
Më guximtarët nesh, përtypin mendimin e zi:
"Këput zverkun! Lëre këtu! Vdeksh Alii!"
 
Për ata që nuk e dinë Alii është një i zi, nga Niger
një skulpturë e gjallë ebani, i fortë
me muskuj të lëmuar, e sytë e një toke të largët
N'sa ne qorrohemi prej Perlës,
gratë e pallatit hanë të gjallë Alii-un
bukurinë mashkullore që i len pa frymë!
E njashtu, në errsirën e dhomave, gratë ëndërrojnë:
Shohin në ëndërr që Ajo të zhduket, të humbë (të vdesë!)
bashkë me burrat e tyre lakmitarë!
për të ndejtë vetëm, vetëm ato,
dhe dëshira përvëlonjëse me emrin Alii!

Krijesa

Unë jam biri i heshtjes
Filiz' i ujit që gërryen shpirtin
Foshnja e fjalës, njomëzaku i dritës

Jam kërthin'i vdekjes dhe jetës
pjella e besimit dhe mosbesimit
Ngatërruar në mijëra fije kultesh të rreme

Jam vocrraku i zjarrit që djeg njeriun
Mëkatar pa mëkat
Jam Njeriu -udhëtar i përkohshëm
Thjeshtë i pafat!

Telat e kitarës nga E. Kaceli

Gjashtë tela kitare
gjashtë shpirtna,
gjashtë varrë.
 
Dy për dy sytë
lidhi, shpoi, përgjaki,
Bani me rrjedhë notat këngë gjaku
Krejt si plagët e syve të plasun
 
Tjetrin tel bane hark, shigjetë
lene të shpojë zemrën
zemrën që nuk rreh më!
Qysh prej njëmijë shekujsh
 
Telin e katërt bane kryq
kryqëzoje me telin e pestë
Ndërto î kryq dhimbjet, ngule fort,
n'trupin tand rrënuar kujtimesh
 
Të gjashtin tel, të mbramin,
shtrëngoje nëpër duar,
përgjaki der' sa t'mos mundesh
me i këndu prapë dhimbjes.
E kështu ka me plasë trupi i kitarës
Mbytun në gjakun e vet...
 
Itali, janar 2026

Hija e komunistit -Prozë poetike nga Erik E. Kaceli

 

Dialog... (Imazh gjeneruar me IA)

Pashë hijen e dikujt
ulur në metronë e linjës
Dukej fort i zemëruar me mua...
Më sheh, ashpër! Më pyet me zë të egër:
"Beson në Zot?"
Syzmadhuar nga frika përgjigjem:
"Jam më i pafajshëm se aq!
-nuk jam komunist!"
Plaku, lëshon shishen e vodkës në çemento
Me zë të fortë, bërtet fort:
"Isha komunist! Kam mbetë komunist!
Kurrë, kurrë më, nuk e lëshoj Partinë!"
Frika shëndrrohet në të qeshur,
përpara se të ngjitem në tren i thërras:
"Partia gjithmonë të ka ndaluar të bëhesh tapë!
Nuk je komunist!... Je thjeshtë i alkoolizuar!"
 
Itali, janar 2026

Kullojmë komunizëm nga E. Kaceli

Merre shqiptarin e shtrydhe! Shtrydhe fort! Një herë, dy tri... Shtrydhe der' në pikën e fundit të gjakut! E a e din çka kullon?
Kullon komunizëm prej pikës së parë të gjakut e deri në pikën e fundit!
Dami ma i madh që i është bërë nacionit shqiptar nuk është 500 vjet robërim turk! As ndarja e padrejtë e trojeve, as pushtimi nazi -fashist! Dami ma i madh asht komunizmi i futun në gjak, në muskuj, në tru, në palcën e kurrizit...
Kanë me u dashtë të paktën 200 vjet me ndryshu mentalitetin komunist që u mboll me gjak, dhunë, përdhunë, me vrasje, burgosje internime, pushkatime, shkatërrimi i besimit në Zot!
Mentaliteti komunist që edukohej në krejt sistemin shkollor! Qysh në çerdhe fillonte indoktrinimi, e vijonte deri sa mbaroje Universitetin (kush e kishte fat biografik!). Me bark të thamë ùjet, por me trunin marksizëm -leninizëm, titizëm, stalinizëm, maocedunizëm, e enverizëm!
Kam pasë pak shpresë se qysh në 90-ën e këtëj kishim me pasë kohë, sadopak, me u shkëputë prej kësaj kolere! Të paktën ata që lindën pas 90-ës! E sot janë 35 vjeçarë!
Por jo! Aq fort e kena komunizmin në gjak, sa iua transmetuam (gjasme si komunizëm demokratik) brezave që erdhën në periudhën postdiktaturë! E keqja asht se iua transmetuam gjenetikisht! Iua transmetuam si formë mendimi, si mënyrë studimi, si metodë jetese! Përditë e nga pak!
Po shikoja para do ditësh, një të ashtuquajtur profesor, deputet, intelektual etj. Me pak fjalë po i thoshte liderit të partisë opozitare " Rrofsh sa malet që na solle, e na mbron demokracinë!" Dikund në sfond ishte një megaposter në stil Enverian!
Mu shfaq Mamica e pozitës në versioni mashkull!
(Shqyqyr Zotit, thashë me vetin, që nuk jam intelektual!)
Periudha prej 90 -ës e der sot, nuk asht demokraci, nuk ka asgja të përbashkët me demokracinë! Është një neokomunizëm post enverian i shkallës më të lartë!
Tiparet janë krej njëlloj, por në tjetër nivel!
Rrugaçëria e drejtuesve, mungesa e intelektit, vrasjet, servilizmi ekstrem ndaj Liderit, babëzia, vjedhja, grabitja e pronave, grabitja e arkës së shtetit, zbulimi i armiqve, shpallja e tradhëtarëve, dhunimi i popullit, propaganda e blerë... kullojnë komunizëm!
E kot lodhna me e shtrydhë popullin që të vetmen liri ka fituar të drejtën me ikë sa ma larg Shqipërisë!
E n'sa largohet, len mbrapa parullën neokomuniste: Shqipëria bëhet!
Po, po! Shqipëria bëhet një Mut! -përditë e ma i madh!